پیام ۱۴۷

حساسیت تربیت اخلاقی

در حساسّیت تربیت اخلاقی همین بس که توجه داشته باشیم که در آن، سر و کار با نفسی است که پیامبر خدا، در نیمه‌های شب، پیشانی بر آستان ربوبی می‌سایید و با چشمانی گریان عرض می‌کرد:

اِلَهی لَا تَکِلْنی اِلَی نَفسی طَرفَة عَینٍ اَبَدًا.

پروردگارا! یک چشم بر هم زدن مرا به خودم وا مگذار.

و حضرت سجاد (ع) از دست آن شکوه به درگاه الهی برده، عرض می‌کرد:

اِلَهی اِلَیکَ اشکُو نَفساً بِالسُّوءِ اَمَارَةٌ وَ اِلَی الخَطیئَةِ مُبَادِرَةٌ وَ بِمَعَاصیکَ مُولِعةٌ. 

(مناجات‌های پانزده‌گانه امام سجادu، مناجات‌الشّاکین.)

خدایا! از دست نفسی که به سوی پلیدی‌ها سوق می‌دهد و به طرف لغزش‌ها پیشی می‌گیرد و به جانب معاصی حرص می‌ورزد، به درگاه تو شکایت می‌کنم.

و حضرت یوسف (ع) درباره آن می‌گوید:

وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّيَ؛

من نفس خود را تبرئه نمی‌کنم، چرا که نفس امر کننده به سوی زشتی‌هاست، مگر آن‌که خدای من رحم کند. (یوسف:53)

حال جای این سؤال است که، با نفسی که پیامبر خدا یک لحظه خود را از شرّ او در امان نمی‌بیند؛ و امام از دست او شکایت به درگاه خدا می‌برد؛ و حضرت یوسف (ع) آن را تبرئه نمی‌کند و بالاخره با نفسی که هر لحظه دل به میلی می‌سپارد،چه باید کرد؟ آیا می‌توان در تربیت و مهار آن تنها به حالاتی زودگذر یا استماع مواعظ و نصایح چندی اکتفا کرد و خویشتن را از شّر آن در امان دانست؟

آن‌چه مسلم است این است که رها شدن از شّر نفس وگام برداشتن در راه حق چیزی نیست که به این سهولت نصیب کسی شود و گر نه از آن تعبیر به «جهاد اکبر» و «جهاد افضل» نمی‌کردند و فاتحان این نبرد را قهرمان نمی‌نامیدند. پیامبر اسلام جمعی را به سّرّیه و جنگ با دشمن فرستاد. در بازگشت به استقبال آنان رفت و فرمود:

مرحبا بر کسانی که از «جهاد اصغر» پیروز برگشتند و جهاد اکبر بر آن ها باقی است. پرسیدند: جهاد اکبر چیست؟ فرمود: جهاد با نفس.

حضرت رسول اکرم  (ص) فرمود:

«اِنَّ اَفضَلَ الجهادِ مَن جاهَدَ نَفسَهُ الّتی بَیَن جَنبَیهِ.»

همانا برترین جهاد، جهاد کسی است که با نفس خویش که در میان دو پهلوی اوست، انجام می‌دهد. (وسائل‌الشّیعه، ابواب جهاد نفس، باب وجوب جهاد، حدیث شماره 9)

روزی پیامبر اکرم (ص) بر جمعی از جوانان که مشغول وزنه‌برداری بودند، می‌گذشت. چون آنان را دید ایستاد و اندکی تماشا کرد. سپس فرمود:

«الشَّدیدُ مَن غَلَبَ نَفسَهُ.»

قهرمان کسی است که بر نفس خود غالب آید.

آنان که مسئله را سهل گرفته و یا آن را برای خود حل شده می‌دانند و به زبان حال و قال خود را نجات یافته و وارهیده از قید نفس معرفی می‌نمایند، و یا در تربیت اخلاقی به مشتی نصایح و مواعظ سطحی یا طاعات و عبادات ظاهری بسنده می‌کنند، اصولاً از ماهیت امر در غفلت‌اند.

بت شکستن سهل باشد نیک سهل     سهل دیدن نفس را جهل است جهل