پیام های پیامبر(ص)

پیام ۱۳۸

محمّد (ص)بر کرسی داوری

برای آن‌که بتوان به حق داوری کرد، باید از عجله در قضاوت پرهیز داشت و جز حقّ و عدل را ملاحظه نکرد. از طریق امیر مؤمنان (ع) و امام باقر (ع)  روایت شده است که رسول خدا (ص)  فرمود:

«إِذَا تَقَاضی إِلَیکَ رَجُلَانِ فَلَا تَقضِ لِلإَوَّلِ حَتَّی تَسمَعَ مِنَ الآخَرِ، فَإِنَّکَ إِذَا فَعَلتَ ذلِکَ تَبَیَّنَ لَکَ القضَاءُ.»                                                                   (من لا یحضره‌الفقیه، ج3، ص 13)

هرگاه در مقام قضاوت میان دو نفر قرار گرفتی، در ارتباط با سخنان نفر نخست قضاوت مکن تا سخنان دیگری را نیز بشنوی، که اگر چنین کنی قضاوت برای تو روشن خواهد شد.

 پیامبر اکرم (ص) زمامداران و قضات خود را بدین امر توصیه می‌کرد. از علی (ع) روایت شده است که گفت وقتی پیامبر مرا به یمن اعزام می‌کرد، فرمود:

«إِذَا تُحُوکِمَ إِلَیکَ فَلَا تَحکُم لِأَحَدِ الخَصمَینِ دُونَ أَن تَسأَلَ مِنَ الآخَرِ.»

                (وسائل‌الشّیعه،ج18، ص 159)

آن‌گاه که محاکمه به نزد تو آوردند، به سود هیچ یک از دو طرف حکم مکن تا آن‌که از دیگری نیز پرسش نمایی.

همچنین در خبری دیگر آمده است که رسول خدا (ص) هنگام اعزام علی (ع) در این باره به او چنین آموخت:

«إِنَّ النَّاسَ سَیَتَقَاضَونَ إِلَیکَ فَإِذَا أَتَاکَ الخَصمَانِ فَلَا تَقضِ لِواحِدٍ حَتَّی تَسمَعَ الآخَرَ، فَإِنَّهُ أَجدَرُ أَن تَعلَمَ الحَقَّ.»                                                                     (تفسیرالعیّاشی، ج2، ص 75)

مردم به نزد تو خواهند آمد تا میان آنان قضاوت کنی، پس هنگامی که دو طرف نزاع به نزدت آمدند، در مورد هیچ یک داوری مکن، تا این‌که سخن دیگری را بشنوی، زیرا این شیوه برای آن‌که حق را دریابی، مناسب‌تر است.

پرهیز از داوری در حال نامناسب

انسان در حال خشم و غضب، اندوه و دلتنگی، ترس و وحشت و هر حال دیگری که او را از درست اندیشیدن دور می‌کند، از داوری صحیح باز می‌ماند؛ پس لازم است برپادارندگان حقّ و عدل از داوری در چنین احوالی پرهیز کنند تا حقّی ضایع و ستمی روا نگردد. امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) روایت کرده است که فرمود:

«مَنِ ابتَلی بِالقَضَاءِ فَلَا یَقضِي وَ هُوَ غَضبَانٌ.»                                      (کافی، ج7، ص 413)

کسی که مبتلا به کار قضاوت شد (مسئولیت قضاوت را پذیرفت) در حال خشم قضاوت نکند.

همچنین علی (ع) به «شُرَیح» قاضی فرمود:

«إِن غَضِبتَ فَقُم وَ لَا تَقضِیَنَّ وَ أَنتَ غَضبَانٌ.»                         (کافی، ج7، ص 413)

اگر خشمگین شدی، از مقام قضاوت برخیز؛ و هرگز در حال خشم و غضب داوری مکن.

رسول خدا (ص)  در ضمن وصایای خود به علی (ع) فرمود:

«إِیَّاکَ وَ خِصلَتَینِ: الضَّجرَ وَ الکَسَلَ، فَإِنَّکَ إِن ضَجِرتَ لَم تَصبِر عَلَی حَقٍّ، وَ إِن کَسِلتَ لَم تُؤَدِّ حَقّاً.»                                                                      (مکارم‌الاخلاق، ص434)

از دو خصلت بپرهیز: از تنگ حوصلگی و تنبلی، که اگر تنگ حوصله بشوی هیچ حقّی را نمی‌پذیری، و اگر تنبل باشی، حق هیچ چیز را ادا نمی‌کنی.

امیر مؤمنان (ع) در این باره به «شُرَیح» قاضی چنین تعلیم کرد:

«إِیَّاکَ وَ التَضَجُّرَ وَ التَّأَذِّيَ فِي مَجلِسِ القَضَاءِ الَّذِي أَوجَبَ اللهُ فِیهِ الأَجرَ وَ یُحسِنُ فِیهِ الذُّخرَ لِمَن قَضَی بِالحَقِّ... وَ لَا تقعُدنَّ فِي مَجلِسِ القَضَاءِ حَتَّی تَطعَمَ.»           (کافی، ج7، ص 413)

بپرهیز از آن‌که با تنگ حوصلگی و احساس ناراحتی در مجلس قضاوت حضور یابی؛ زیرا خداوند برای قضاوت ثواب قرار داده و برای کسی که به حق قضاوت نماید، پاداش نیکویی مقرر فرموده است... و هرگز با شکم گرسنه بر مسند قضاوت منشین.

و از پیامبر اکرم  (ص) نقل کرده‌اند:

«لَا یَقضي القَاضِي بَینَ اثنَینِ إِلَّا وَ هُوَ شَبعَانُ رَیَّانُ.»             (کنزالاعمال، ج6، ص 103)

نیابد قاضی در حال گرسنگی و تشنگی میان دو نفر داوری کند.

شیخ طوسی (ره) در این باره می‌نویسد:

«و چون [قاضی] خواهد که به قضا بنشیند، باید که کارهای خویشتنش که نفس وی بدان متعلّق بود، از پیشتر ببرد تا به حکومت پردازد؛ و فارغ باشد، و دل وی بدان مشغول نباشد... و به داوری کردن ننشیند در آن حال که خشم گرفته بود، یا گرسنه یا تشنه بود، یا دل مشغولی بود به بازرگانی، یا خوفی یا اندوهی یا تفکّری در چیزی از این چیزها.»                      (النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، ج1، ص 340)

بنابراین برای ادای حقّ و عدل، از داوری در احوال نامناسب باید پرهیز داشت تا پیامدهای خانمان‌سوز حکم باطل و ستم، گریبان‌گیر ادارۀ امور نشود.

رعایت مساوات

از جمله آدابی که لازم است در داوری رعایت شود، مساوات همه جانبه در کار قضاوت است. از «اُمّ سلمه» روایت شده است که گفت: شنیدم رسول خدا (ص) می‌فرمود:

«إِذَا ابتُلِيَ أَحَدُکُم بِالقَضَاءِ بَینَ المُسلِمینَ فَلیُسَوِّ بَینَهُم فِي النَّظَرِ وَ المَجلِسِ وَ الإِشَارَهِ، وَ لَا یَرفَع صَوتَهُ عَلَی أَحَدِ الخَصمَینِ أَکثَرَ مِنَ الآخَرِ.»                                    (اخبارالقضاة، ج‌1، ص 31)

کسی که مسئولیت قضاوت میان مسلمانان را پذیرفت، باید در نگاه و جایگاه نشستن و اشاره میان آنان مساوات را رعایت کند، و نباید صدای خود را بر یک طرف نزاع بلندتر از دیگری کند.

پیشوایان حقّ و عدل تأکید داشتند که رعایت مساوات به عنوان یکی از آداب قضاوت حفظ شود.