صداقت و راستي‏

راهكار ديگري كه در سخنان پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله براي برقراري صميميت و دوستي مشاهده مي‏شود، صداقت و راستي در معاشرت است. حضرت فرموده است: 
"محبوب‏ترين گفتار نزد من آن است كه راست‏تر باشد"(81). اين محبوبيت نزد او محبوبيت نزد خداوند است؛ زيرا اگر پيامبر چيزي را دوست بدارد، دوستي‏اش از روي هوس و جنبه‏هاي غيرخدايي نيست، بلكه دوستي او بيانگر محبوبيت آن چيز در پيشگاه الهي است. در گفتاري ديگر، حضرت سخن راست و راست‏گويي را از مكارم اخلاق دانسته است: "مكارم اخلاق ده چيز است كه در مرد هست، ولي در پسرش نيست و يا در پسر هست، ولي در پدرش نيست و يا در بنده هست، ولي در آقاي او نيست؛ خداوند هر كه را سعادتمند خواهد آن ها را قسمت او كند: 
 1 . راستي گفتار 
 2. پايمردي در جنگ 
 3. بخشيدن به مسائل 
 4. نيكي در برابر نيكي 
 5. حفظ امانت 
 6. پيوند خويشان (صله رحم) 
 7. حمايت همسايه 
 8. حمايت دوست 
 9. مهمانداري 
 10. حيا كه سر سلسله اين مكارم است"(2740).
نه تنها سخن راست ارزشمند است كه راست‏گو نيز به دليل صداقت و راستي داراي ارزش است و صداقت شخصي، معياري براي اعتماد به اوست. به اين گفتار پيامبر توجه كنيد: 
 "هرگاه در برادر خود سه خصلت مشاهده كردي، به او اميدوار باش؛ حياء، امانت و راستي و اگر آن ها را در او نديدي به او اميدي نداشته باش"(205). 
 صداقت و راستي آثاري دارد. هر چه درجه راستي انسان بيشتر باشد، تحقق آن آثار بيشتر است. برخي از آثار راستي در روابط اجتماعي خودنمايي مي‏كند، مانند تصديق مردم و اعتماد به درستي سخن آنان. در حديث نبوي آمده است: 
 "هر كس راست‏گوتر باشد، بيشتر از ديگران مردم را تصديق مي‏كند و هر كه دروغ‏گوتر باشد، بيشتر از ديگران مردم را تكذيب مي‏كند"(591).
برخي از آثار و پي‏آمدهاي صداقت و راستي، به راحتي قابل هضم و درك نيست. براي نمونه، برخي از انسان‏ها مي‏پندارند رهايي و نجات در گرو دروغ‏گويي است و احساس مي‏كنند هميشه و همه جا راست‏گويي نجات بخش نيست. 
 پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله براي مقابله با اين انديشه، در گفتاري فرموده است: "راستي كنيد (راست‏گو و راست كردار باشيد)، اگرچه بپنداريد كه راستي مايه هلاكت است؛ زيرا اين‏گونه نيست، بلكه راستي مايه نجات است و از دروغ بپرهيزيد، اگرچه به نظر شما دروغ مايه نجات باشد؛ زيرا دروغ در واقع مايه هلاكت و نابودي است"(1127).
از سخن پيامبر مي‏توان فهميد كه نجات واقعي بر محور راستي و صداقت است؛ زيرا راست‏گو و راست پيشه هيچ‏گاه بر خلاف واقع و آنچه هست و آن را يافته و بدان ايمان دارد، سخن نمي‏گويد و اقدام نمي‏كند و احترام به حقيقت و واقعيت، احترام به شخصيت انساني است و نجات يعني همين. در مقابل، دروغ‏گو سخني مي‏گويد كه واقعيّت ندارد و خودش آن را باور ندارد و اين در حقيقت، اهانت به خويش و تحقير شخصيت خود است و هلاكت؛ يعني همين. 
در سخني ديگر، رسول خداصلي الله عليه وآله مي‏فرمايد: "از آنچه شبهه‏ناك است، بگذر و آنچه را شبهه‏ناك نيست، برگير كه همانا راستي مايه نجات است"(1567). راستي آثار متنوعي دارد كه برخي از آن ها به بهداشت رواني فرد راست‏گو مربوط مي‏شود. به اين حديث نبوي توجه كنيد: "راستي مايه آرامش است و دروغ مايه تشويش"(1864).
فرجام هركار نيك و هر دستور و سفارش ديني، سعادت انسان و راه يافتن او به بهشت است. راستي نيز اين‏گونه است كه پيامبر فرموده است: 
 "راستي پيشه كنيد كه راستي، قرين نيكي است و هر دو در بهشت‏اند و از دروغ بپرهيزيد كه دروغ، قرين بدكرداري و فجور است و هر دو در جهنم‏اند"(1976). همين مضمون در گفتاري ديگر از پيامبر خدا اين چنين مطرح شده است: 
 "راستي پيشه كنيد كه راستي دري از درهاي بهشت است و از دروغ‏گويي بپرهيزيد كه دري از درهاي جهّنم است"(1978). 
تمرين و ممارست در هر كاري، انسان را به درجات بالاي آن كار مي‏رساند؛ خواه آن كار خوب باشد يا بد. بر اين اساس، پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله در حديثي مي‏فرمايد: 
"راستي پيشه كنيد كه راستي به سوي نيكي هدايت مي‏كند و نيكي به سوي بهشت رهبري مي‏كند و مرد پيوسته راست مي‏گويد و راستي مي‏جويد تا در پيشگاه الهي صدّيق (راست پيشه) به شمار مي‏آيد. و از دروغ‏گويي بپرهيزيد كه دروغ به سوي بدكاري هدايت مي‏كند و بدكاري و فجور به سوي جهنم مي‏كشاند و مرد پيوسته دروغ مي‏گويد تا نزد خداوند كذّاب (دروغ پيشه) به حساب مي‏آيد"(1977).
مسلمان حتي در شوخي و مزاح با ديگران، بايد صداقت و درستي داشته باشد تا هم انسان با شوخي و مزاح مرتكب گناه نشده باشد و هم به دوستي و صميميّت حاكم ميان افراد آسيب وارد نشود. به اين سخن از پيامبر توجه كنيد: 
 "خداوند انسان شوخي را كه در شوخي خود راست‏گو باشد، بازخواست نمي‏كند"(784). منظور پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله اين است كه مزاح نيز بايد بر محور صداقت باشد، نه اين كه با هر وسيله‏اي هر چند دروغ كسي قصد مزاح و شوخي داشته باشد، مانند مزاح‏هايي كه رسول خداصلي الله عليه وآله مي‏كرده است كه مطلب راستي را به صورتي بيان مي‏فرمود كه طرف مقابل برداشت ديگري مي‏كرده است و پس از فهم آن، مزاح بودن سخن روشن مي‏شده است.
نه تنها انسان بايد پاي‏بند به صداقت و راستي باشد كه بايد از نقطه مقابل آن، كه دروغ است به شدت پرهيز كند. پيامبر دروغ‏گويي در قالب شوخي را هم مجاز نمي‏داند، چنان‏كه مي‏فرمايد: "از دروغ بپرهيزيد كه دروغ، نه به شوخي و نه به جدّي، روا و شايسته نيست. انسان نبايد به كودك خود وعده دروغ دهد و به آن وفا نكند"(999).
با تمام ارزش و اهميت راستي و صداقت، چنانچه نتيجه راستي، منفي، تباهي‏آور و فسادانگيز باشد كه به آن راست مفسده‏انگيز مي‏گويند، دروغ مصلحت‏آميز از چنين راستي بهتر است. پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله در اين زمينه مي‏فرمايد: "خداوند دروغ مصلحت‏آميز را دوست دارد و از راست فتنه‏انگيز بيزار است"(782). نه تنها دروغ در چنين مواردي جايز است، آن كس كه نيتّش برقراري صلح ميان دو نفر يا ميان جمعي است، با اقدام خويش در جرگه دروغ‏گويان وارد نشده است. حضرت در اين زمينه مي‏فرمايد: 
"هر كس ميان دو تن سخن گويد كه اصلاحشان دهد، دروغ نگفته است"(2281).
دروغ با هر شكل و قالبي ممنوع است؛ زيرا هر چه نشان از صداقت و درستي نداشته باشد، نشاني از دروغ دارد و عوارض و پي‏آمدهاي منفي آن را خواهد داشت. تقلب و حيله و نيرنگ در ارتباط با ديگران نيز مي‏تواند از نمونه‏هاي ناراستي باشد و در نتيجه از عوامل آسيب‏پذيري صميميّت و دوستي حاكم در ميان افراد جامعه است. پيامبر خدا مي‏فرمايد: 
 "هر كه با مسلماني تقّلب كند يا به او ضرر رساند يا با وي حيله كند، از ما نيست"(2414). و در گفتار ديگر مي‏فرمايد: 
"با برادر خويش حيله‏گري مكن".(2437، 2485) تملق و ستايش بي‏جا(1000) و چاپلوسي نيز چون نمونه‏هاي برخورد غيرصادقانه و به نوعي دروغ به شمار مي‏آيند، در سخنان پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله نهي شده‏اند و حتي برخي از اين خصلت‏ها را از شأن يك انسان با ايمان دور دانسته است. به اين سخنان بنگريد: "تملق از اخلاق مؤمن نيست"(2412) . "تملّق و حسد بر مؤمن روا نيست؛ مگر در طلب علم"(2410). "بندگان خدا، با يكديگر برادر باشيد و عيب‏جو و ستايشگر و طعنه‏زن مباشيد"(2442).
+ نوشته: امینی